,

Πολιτική ορθότητα και προσβολή: Σκέψεις με αφορμή τον Αρκά

Το φιλτράρισμα της έκφρασης δεν είναι κακό αλλά κανείς δεν ξέρει πού σταματά

Σκέψεις πάνω στην πολιτική ορθότητα με αφορμή τον Αρκά

Παρ’ ότι ο ψηφιακός μας ναρκισσισμός τείνει να μας οδηγήσει στην αντίθετη διαπίστωση, η αλήθεια είναι πως ούτε μας αφορούν τα πάντα, ούτε κάθε μεγάλο κίνημα αποτελεί εξ ορισμού μία σατανική απόπειρα επίθεσης στα δικαιώματά μας. Η δαιμονοποιημένη πολιτική ορθότητα είναι μια αρχή που, βασικά, σημαίνει ευγένεια. Σημαίνει υιοθέτηση κωδίκων συμπεριφοράς που καθιστούν τη συνύπαρξη ευχερέστερη, κρατώντας εκτός πλαισίου στοιχεία που απειλούν να την τορπιλίσουν. Είναι ένας τύπος με πολλά προβλήματα πρακτικού και ιδεολογικού περιεχομένου, αλλά έχει κοινωνικό σκεπτικό.

Η διάσταση που έχει πάρει η πολιτική ορθότητα τα τελευταία χρόνια, όπως αυτή καθορίζεται από τους φορείς που εν πολλοίς θέτουν τις βάσεις της επικοινωνίας (πολιτική, media, βιομηχανία του θεάματος και της μουσικής), αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα και πιο συγκεκριμένα, τα δικαιώματα των μειονοτήτων. Αν και με πολλές αντικειμενικές “κράμπες”, εντούτοις η πολιτική ορθότητα δεν αποτελεί τον καμουφλαρισμένο φασιστικό δάκτυλο που κάποιοι φοβούνται. Θεωρητικά, είναι μια δύναμη που επιχειρεί να προστατεύσει ευαίσθητες ομάδες του πληθυσμού που γνωρίζουν μακροχρόνια και συστημική κακοποίηση, υποβοηθούμενη από την κρατούσα κουλτούρα του λόγου. Άτομα που υφίστανται διακρίσεις λόγω του σώματος, του σεξουαλικού προσανατολισμού, του φύλου τους κ.ο.κ. δεν θα σταματήσουν φυσικά δια της πολιτικής ορθότητας να πέφτουν θύματα ρατσισμού. Ίσως όμως αν η φρασεολογία που τα κακοποιεί τυποποιηθεί ως κακοποιητική στη δημόσια σφαίρα, αν δηλαδή επιτευχθεί η πολιτισμική κατάκτηση να θεωρείται κοινωνικά απαράδεκτο να λες τον γκέι “πούστη” για αστειάκι, να εκπαιδευτεί σιγά σιγά ο δημόσιος λόγος σε μια ηπιότερη μεταχείριση όσων ούτως ή άλλως υποφέρουν στην ιδιωτική τους ζωή από στοχοποίηση και στιγματισμό.

Το μεγάλο πρόβλημα με την πολιτική ορθότητα όμως, ανακύπτει όταν από φιλοσοφία κοινωνικής προόδου, μετατρέπεται σε όργανο αστυνόμευσης. Όταν σταματάει να εμπνέει τον συνετό αυτοπεριορισμό και αντ’ αυτού επιβάλλει νέα γλώσσα. Όταν τίθεται στην υπηρεσία δυνάμεων που θέλουν να επιβάλουν την ατζέντα τους, με το προκάλυμμα της κοινωνικής ωφέλειας. Η περίπτωση της κύρωσης που επεβλήθη στη σελίδα του Αρκά στο facebook, η οποία βέβαια πρέπει να αναλυθεί σε συνδυασμό με το δικαίωμα του facebook να ρυθμίζει ελεύθερα την πολιτική του, είναι ενδεικτική της σύγχυσης που επικρατεί. Ο Αρκάς αστειεύτηκε εμμέσως με ένα τροφαντό σώμα και το facebook έσπευσε, κατόπιν λαϊκής απαίτησης, να τον τιμωρήσει. Δεν έβρισε, δεν προσέβαλε, άφησε μια άδολη χιουμοριστική υπόνοια. Ήταν αγενής; Βέβαια. Κακοποιητικός; Δεν νομίζω.

Οι κανονισμοί που παράγουν περιορισμούς στην έκφραση, είτε πρόκειται για νόμους του κράτους σαν τον αντιρατσιστικό, είτε για πολιτική ιδιωτικών μέσων όπως είναι το facebook, είναι λογικό κι αναμενόμενο να καταφέρονται εναντίον συγκεκριμένων λέξεων που κουβαλάνε αρνητικό, κατά κοινή παραδοχή, φορτίο. Ένα σύγχρονο δημοσιογραφικό μέσο, για παράδειγμα, δεν μπορεί να επιτρέπει τη χρήση του όρου “ολοκαύτωμα” ελαφρά τη καρδία ή της λέξης “βιασμός” με μεταφορικό/χιουμοριστικό τρόπο που υποβιβάζει ή ξεπλένει την απαξία του κανονικού βιασμού. Όμως η αξιολόγηση του λόγου δεν μπορεί να γίνεται χωρίς να συνεκτιμηθεί το γλωσσικό και πολιτισμικό συμφραζόμενο. Δεν μπορεί ο κόσμος και οι ιδέες του να διώκονται βάσει λέξεων και όχι κατόπιν προσεκτικής ερμηνείας του πώς οι λέξεις χρωματίζονται από την πρόθεση. Αυτές οι τακτικές είναι βούτυρο στο ψωμάκι ακραίων πολιτικών τάσεων που ψάχνουν αφορμή να απελευθερώσουν την “αγανακτισμένη” αντικοινωνικότητά τους υπό μορφή επανάστασης. Αυτές οι τακτικές γεννούν τους Τραμπ του κόσμου. Το τυπολατρικό κυνήγι των λέξεων και το επιβεβλημένο λεξιλόγιο δεν δημιουργούν κλίμα αποδοχής της μειονότητας, αντιθέτως, εξαγριώνουν τους αποκτηνωμένους που εχθρεύονται τη μειονότητα έτσι κι αλλιώς, και παράλληλα παίρνουν παραμάζωμα αθώους που ούτε με την ουσία της πολιτικής ορθότητας έχουν πρόβλημα ούτε φυσικά με όσους αυτή προσπαθεί να προστατεύσει.

Προσβλητικό, βέβαια, δεν είναι μόνο το προφανές και ο λόγος (ή η έκφραση) μίσους μπορεί άνετα να αρθρωθεί υπογείως με την ίδια αποτελεσματικότητα. Δεν είναι ανάγκη κάτι να είναι υβριστικό για να είναι κακοποιητικό. Το σκίτσο, λοιπόν, μιας παχιάς γυναίκας την οποία κάποιος ετοιμάζεται να αλείψει με λάδι χρησιμοποιώντας ρολό βαψίματος, μπορεί όντως να λειτουργεί κακοποιητικά για ανθρώπους που μια ζωή λογοδοτούν για τα κιλά τους. Από την άλλη, η ελεύθερη γνώμη και το χιούμορ ενέχουν εκ των πραγμάτων αιχμές και η επικοινωνία περιλαμβάνει καταστατικά τη σύγκρουση και την αμφισβήτηση. Επίσης τα όρια της αγένειας και του ρατσισμού, της χοντράδας και του bullying δεν είναι πάντοτε σαφή ούτε θα μπορούσαν να είναι αντικειμενικά. Η προσαρμογή επομένως στην πολιτική ορθότητα με ορισμένο τρόπο, όμοιο για όλους τους ανθρώπους και όλες τις περιπτώσεις δεν αποτελεί ρεαλιστικό ζητούμενο. Οι τρόποι με τους οποίους μπορούν άπαντες να θιγούν είναι περισσότεροι από τα στόματα που θα μείνουν ανοιχτά αν όλοι διεκδικήσουν το δίκιο τους μέσω της εξαφάνισης των λέξεων που τους θίγουν.

Μερικές φορές, το καλύτερο που έχεις να κάνεις, είναι ένα unlike και μια καλύτερη διαχείριση των πληροφοριών που φτάνουν στο feed σου. Ο κόσμος θα συνεχίσει να είναι κακός, αλλά τουλάχιστον ο καθένας θα ζει με το δηλητήριο της επιλογής του.

 


Άρης Αλεξανδρής